Zapraszamy do lektury cyklu artykułów "Przedszkole bez gotowych zabawek". Całość składa się z 4 części publikowanych w kolejnych wydaniach kwartalnika Aleja Edukacji. Część I ukazała się w wydaniu wrześniowym 2011, kolejna w grudniowym 2011 a kolejne ukażą się w marcu 2012 i maju 2012.
Pomysłodawcą projektu i autorem pierwszego artykułu „Przedszkole bez gotowych zabawek” była Dyrektor przedszkola Pani Elżbieta Malinowska.
Autorem badań w przedszkolu była studentka - Sylwia Kustosz.
Mamy nadzieję, że artykuły będą inspiracją dla Państwa do wykorzystania pomysłu we własnych placówkach!
►Elżbieta Malinowska
Wiek przedszkolny jest najbardziej przełomowym i znaczącym okresem w życiu człowieka. W tym czasie następuje dynamiczny rozwój motoryki – usprawnianie ruchowe, manualne, rozwój procesów poznawczych w zakresie percepcji, pamięci oraz myślenia, co warunkuje także zmiany na poziomie funkcjonowania emocjonalnego i społecznego.
Umiejętność rozpoznawania i rozumienia emocji jest podstawą do prawidłowego funkcjonowania w społeczeństwie. Obok najbliższej rodziny, grupa rówieśnicza – przedszkolna jest środowiskiem, w którym dziecko spędza znaczną część każdego dnia. Prawidłowy rozwój społeczny wpływa na budowanie adekwatnej samooceny dziecka, a także umożliwia nawiązywanie pierwszych relacji z otoczeniem.
Specyfika rozwoju dziecka w wieku przedszkolnym warunkuje również aktywności podejmowane przez najmłodszych. Oczywiste jest, że dominującym zajęciem w tym czasie jest zabawa, a nieodzownym elementem towarzyszącym dziecku w jej czasie – zabawki.
W. Hajnicz przywołując stanowisko D. B. Elkonina pisze, że przez aktywność zabawową dziecko w wieku przedszkolnym poznaje świat społecznych stosunków bardziej złożonych niż te, które są mu dostępne w jego działalności niezabawowej (Hajnicz, 1982, s. 10). M. Przetacznik-Gierowska (1985, s. ) podaje, iż zabawa jest przejawem własnej aktywności dziecka jako wyznacznika jego rozwoju, a jednocześnie podstawową formą jego działalności, aż do podjęcia nauki szkolnej.


Na wieloaspektowe znaczenie zabawy dla rozwoju dziecka zwraca uwagę Z. Baran (1997, s. 387) pisząc, że zabawa jest dominująca formą aktywności dziecięcej, zarówno dziecka zdrowego i rozwijającego się prawidłowo, jak i dziecka niepełnosprawnego fizycznie lub upośledzonego umysłowo. Ponieważ zabawa jest zgodna z psychofizyczną strukturą dziecka w wieku przedszkolnym, toteż owa aktywność ma istotny wpływ na rozwój psychomotoryczny percepcyjny, intelektualny oraz estetyczny kilkulatka, a nadto daje możliwość samodzielnego podejmowania i rozwiązywania różnorodnych zadań.
Podsumowując stanowiska wybitnych pedagogów można określić podstawowe funkcje zabawy jako kształcącą, wychowawczą, socjalizacyjną oraz terapeutyczną.
Biorąc pod uwagę nieodłączny atrybut zabawy – zabawkę, warto wskazać, jakie warunki powinna ona spełniać, by nadawać aktywnościom dziecka pożądany kształt. Dobra zabawka nie będzie determinowała przebiegu zabawy, lecz dawała wiele możliwości użycia, będzie angażowała emocje, oddziaływała na wiele zmysłów, rozwijała funkcje poznawcze oraz ruchowe. Wśród ogromnej ilości produktów oferowanych w sklepach, mało spełnia chociaż kilka z wyżej wymienionych zadań.
Świat współczesnego dziecka przepełniony jest zabawkami, gadżetami – w domu, w przedszkolach, w centrach handlowych kolorowe zabawki wydają się spełnieniem marzeń, a jednak powszechna dostępność zabawek nie służy rozwojowi dzieci. Obecne na rynku zabawkarskim produkty często oferują gotowy schemat zabawy, ograniczając inwencję twórczą i wyobraźnię dziecka. Mimo posiadania wielu akcesoriów do zabawy, dzieci dość szybko się nudzą i jak zauważają nauczyciele, rodzice – rzadko podejmują spontaniczne zabawy symboliczne, których pojawianie się stanowiło niegdyś punkt kulminacyjny w procesie rozwoju przedszkolaków. Stąd też warto zastanowić się, czy zamierzchłe czasy zabaw patykami, szmacianymi lalkami, listkami zastępującymi gotowe zabawki, w kontraście z dzisiejszą rzeczywistością otaczającą maluchy, nie jawią się jako bardziej atrakcyjne i wartościowe. Z tych refleksji powstała inicjatywa „Przedszkola bez zabawek”, jako próba konfrontacji dwóch rzeczywistości – rzeczywistości skonstruowanej, gotowej z rzeczywistością konstruowaną i przygotowywaną przez dziecko
„[...] Projekt jako pierwszy wprowadzony był w przedszkolach niemieckich. Miał za zadanie przeciwdziałać uzależnieniom wieku dziecięcego. Niemieckie przedszkola wysyłają zabawki na wakacje, aby dzieci więcej rozmawiały i bawiły się ze sobą, nauczyły się walczyć z nudą. Dzięki temu jako dorośli nie popadną tak łatwo w nałogi - uważają inicjatorzy akcji "Przedszkole bez zabawek". [...] " Przedszkole bez zabawek" to pomysł dwojga pedagogów z niewielkiego Weilheim w Bawarii. 11 lat temu Elke Schubert i Rainer Strick zrealizowali go po raz pierwszy w przedszkolu w Penzbergu. [...] "Przedszkole bez zabawek" podbiło już Niemcy, Austrię i Szwajcarię. Unia Europejska nagrodziła tę koncepcję jako jedną z najlepszych w zapobieganiu uzależnieniom w wieku dziecięcym.”
Obawy, co do jakości i wartości posiadanych przez dzieci zabawek potwierdziły badania prowadzone w naszym przedszkolu. Dotyczyły one roli zabawki w życiu dziecka w wieku przedszkolnym w aspekcie upodobań dzieci, stymulującej roli zabawki, a także wartości zabawki w samej sobie. Przeprowadzone rozmowy i obserwacje wykazały, że :
• dzieci wybierają zabawki promowane w reklamach, modne, rozpoznawalne;
• w przypadku braku zabawek w zasięgu ręki przedszkolaki nie wiedzą czym i jak mogą się bawić;
• zabawka nie stanowi wartości samej w sobie, dzieci łatwo jedną zabawkę zastępują kolejnymi, nowszymi;
• zabawka służy dzieciom do determinowania zabawy;
Wyżej wymienione wnioski wpłynęły na podjęcie innowacyjnego projektu „Przedszkole bez gotowych zabawek”.
Główne cele projektu zostały wytyczone z uwagi na wyniki badań:
• zapobieganie uzależnieniom i chronienie przed wpływem reklam;
• pobudzanie dzieci do działań twórczych i samodzielności;
• nauka walki z nuda;
Przedszkole bez zabawek otwiera przed dziećmi drzwi do świata zabaw, które one same wymyślą, zaprojektują, nadadzą kształt i barwy. To dziecko będzie panowało nad zabawą, zabawką. Możliwość tworzenia wpływa pozytywnie na samoocenę dziecka oraz wzmacnia wiarę we własne siły i możliwości, dając poczucie niezależności.
Nadmiar posiadania jest niszczący. Za duża liczba zabawek, ich łatwa osiągalność ogranicza kreatywność, rozwój poznawczy, emocjonalny. Przywołam na koniec zdanie wypowiedziane przez Ch. Dickensa Różnica między konstruowaniem a kreatywnością polega na tym, że rzecz skonstruowaną można pokochać dopiero gdy jest gotowa, natomiast rzecz kreowaną kocha się, zanim jeszcze powstanie.